Мае птушкі

«Удод мой малы» – так мяне ў дзяцінстве называла маці. А неяк былі мы ў лесе, прытрымала мяне і шапнула: «Слухай! Чуеш: «уп-уп-уп»? Гэта ўдод крычыць»… Але пабачыць удода ў дзяцінстве мне не пашчасціла.
І журавоў бачыў толькі высока над галавой. Дакапалі бульбу, садзіцца сонца, бацька выбірае з гарачага прысаку спечаную бульбу. Яна гарачая, смачная. Неба глыбокае, сіняе, і сумнае «курлы-курлы» ліецца з усяго неба адразу. Кручу галавой ва ўсе бакі, бацька падказвае. Няроўны клін пралятае ў промнях сонца, і нечага так добра – ад сонца, печанай бульбы, вялікіх птушак у небе…
Чую «журавы» – бачу бацьку. Чую «ўдод» – бачу маму.
А ластаўка – гэта сястра. Неяк прыбегла: дапамажыце! Ластаўкі на франтоне дома гняздзечка лепяць, а яно не трымаецца, ужо трэці раз зрываецца. З братам цягнем драбіны, вялізныя, ледзь здужаем паставіць. Брат мяне падтрымлівае, я прыбіваю драўляны брусочак… Прыляцелі ластаўкі, пачалі зноў ляпіць гняздзечка.
Брат – верабейкі. Іх так многа сялілася ў саламяным падстрэшшы старога хлява суседскай бабулі. Брат ноччу пайшоў, з ліхтарыкам. Свяціў, руку засоўваў, мацаў – так хацеў злавіць жывога. Ды дзе там! Бабульку пералякаў да смерці: што ёй там падалося, як пабачыла святло ліхтарыка пад страхой хлява, такі лямант усчала!
Кнігаўка – маё дзіцячае каханне. Дзяўчынка прыходзіла да бабулі, якая жыла па суседстве з намі. Неяк прызналася, што вельмі любіць лотаць. І я пайшоў у дзікі луг, там была старая канава і цвіла лотаць. Кнігаўка лётала нада мной так нізка і крычала жаласліва: «Кі-гі! Кі-гі!». Я клаўся на спіну на пакатым схіле канавы, каб лепш пабачыць гэтую невядомую мне птушку.
Мой сябар дзяцінства, гарадскі хлопец Сяргей – сарокі. Мы пайшлі ў лес, адшукалі гняздо, далезлі да яго і забралі двух сарачанят, якія ўжо ўставалі на крыло. Ён падмануў мяне, казаў, што сарачанят прыручым, дома трымаць будзем. А потым расстрэльваў іх з новенькай рагаткі. Я напішу аповесць для падлеткаў, з гэтым жорсткім эпізодам. Сяргея ўжо не будзе сярод жывых – ён апынецца ў Чарнобылі падчас аварыі, яго з’есць прамянёвая хвароба маладым.
Сінічка – малодшая сястра. Яна хварэла, была зіма, я змайстраваў кармушку. Птушкі асмялелі, і адна сінічка заляцела ў сенцы. Білася ў шыбы… Калі я злавіў яе, падалося неверагодным, што птушачка такая маленькая, і так страшна-хутка калоціцца яе сэрцайка. Даў патрымаць сінічку сястры. Яна разглядвала птушачку, такую дзівосную, зблізку, вочкі яе ззялі – і яна ўпершыню за некалькі дзён усміхалася.
Сойка… Маладая настаўніца па біялогіі, у якую былі закаханыя палова старшакласнікаў. Яна павяла нас у блізкі бярозавы гай, на экскурсію. А за гаем пачынаўся лес, мы трошкі заблукалі. Яны тады так спалохалася… Мой аднакласнік добра ведаў тыя мясціны, пра што і сказаў настаўніцы, і нечакана працягнуў ёй тры пярэстыя, у блакітна-чорныя паскі пёркі. «Сойка згубіла…», – разгублена сказала настаўніца і несла іх так ашчадна, быццам далікатныя кветкі.
Галка – так называлася маё адно з першых апавяданняў для падлеткаў, з якіх і пачаўся мой шлях у літаратуру. Галка – дзяўчынка-птушка, чыю някідкую прыгажосць трэба разгледзіць.
Чайкі. Азёрныя хвалі. Пціч. Сустрэча з будучай жонкай. Полымя вогнішча ў ночы, палатка і зіхоткая раніца.
Галубы… Не любіў некалі гэтых птушак. Пакуль аднойчы не пабачыў, як тупаюць яны азызлымі чырвонымі лапкамі ў ледзяной кашы ля кіёска. Сам, прамоклы і азяблы, у той момант адчуў іх беспрытульнасць, і дома піў гарачую каву ў цёплай кухні, разумеючы, як гэта важна – мець цёплы дом і ежу.
Авяльга – то маладая жанчына, пісьменніца, якой я параіў пісаць па-беларуску, і яна пачала, і яе пазнавальныя па яркім, жыццярадасным стылі тэксты з ахвотай пачалі прымаць самыя розныя часопісы. Сёння я адчуваю адказнасць за яе пісьменніцкі і чалавечы лёс.
Бусел. Могілкі. Радуніца. Старая бяроза, вышэзная, тоўстая. Нам усім было чамусьці важна, каб штогод на Радуніцу быў чутны іх звонкі клёкат. Мы дзецьмі прыходзілі на могілкі разам з бацькамі, сёння вядзём сваіх дзяцей на магілы сваіх бацькоў. А буслянка жыве над могілкамі…
Назавіце мне птушку нашай Беларусі – і ўва мне абудзяцца ўспаміны і згадкі. А што без іх маё жыццё?
…Вёска амаль вымерла, тры жылыя хаты, буяе зелень. Раніцай усё вакол спявае – як у сапраўдным лесе. Па зарослай дарозе без страху праходжваецца птушка. Кінуўшы на нас кароткі позірк чорнага вочка, займаецца далей сваёй справай – збірае ўпаўшых з маладога дубовага лісця хрушчоў. Стракатая, прыгожая, з памаранчава-чорным чубком на галаве і доўгай тонкай дзюбай.
Удод.
І амаль фізічна адчуваю, як цёплыя маміны рукі кранаюцца маёй галавы, прыгладжваючы мой віхрасты ў дзяцінстве чарнявы чубок.
– Удод ты мой малы…
Валерый ГАПЕЕЎ.