Развітальны крык журавоў

Автор
Опубликовано: 866 дней назад (10 июля 2015)
+2
Голосов: 2
Кінуў усё – паехаў па вёсках. Светлае сонца, чыстае неба, лёгкае дыханне восені, яе празрыстасць і вольнасць адпавядалі празе маёй душы да падарожжа, прасторнасці, да сустрэчаў з людзьмі.

…Цётку Вольгу я ведаю даўно, яшчэ з той пары, калі быў жывы яе муж, патомны смалакур, а я збіраў матэрыялы, каб напісаць краязнаўчы нарыс пра смалакурні.
Сядзім на прызбе яе хаты, ашаляванай, пафарбаванй у зялёны колер. “Яшчэ мой тата дапамагаў ставіць”, – хваліцца яна. Коцік прыбег, трэцца каля нашых ног, куры ходзяць па надворку – ціха, спакойна, спрадвечна.

Кажацца пра даўно мінулае, што засталося ў памяці, не хоча забывацца:
– Бацько наш добры быў па натуры, анёл, і камара не скрыўдзіць, хоць часам і любіў крыкнуць. Біць не біў. Толькі раз на мяне моцна накрычаў: залезла на свінінчык ды давай па саломе з’язджаць.
Мы былі бедныя, восем душ, а зямлі чацвяртуха, чатыры гектары. Гэто з сенакосам, праўда.

А маці, бывала, і праўзака, і карбунцаў дасць, бо трэба было нас і адзець, і накарміць. Усяго было вобмаль. Бегаем па гуліцы, прыбяжым: “Мамо, мы есці не хочам яшчэ.” – “Не хочаце, дзеткі?” – “Не, мы яшчэ не хочам”. Пабеглі. Пабегаем, зноў прыбягаем: “Мамо, мы есці не хочам”. А самы ж хочам. І не дасць маці лустачкі хлеба, пакуль у абед сям’я не збярэцца палуднаваць. Усё ашчаджала. Хлеб быў дзецям даўней як пірог.

Варыць маці капусту. Укіне костачку, а перш чым на стол падаць, абярэ з тае косткі мясо, растаўчэ на дробныя шматкі – і зноў у капусту. І ўсім: каму пападзе, то пападзе, не елі так, як зараз.
Ля кубельца ніхто не меў права быць, адна гаспадыня. Заколе бацька паршука, то цягнулі, каб хапіла да другіх Каляд.
Бывала, сала напячэш – гэто ўжо вялікі гонар. Аладкаў напячэш, сала напячэш – гэто ўжэ свято. Пірагі расчынялі толькі на Вялікдзень. І то не ўсе, бо не было з чаго. Спячэш булак пяць пірага: трэба ж, каб мука засталася яшчэ на зацерку. Але хай сабе цяжко рабілі, кепско елі, а вясёлыя былі, песні спявалі, у небо глядзелі. А зараз лёгко робяць, добра ядуць, а ўсё ў зямлю глядзяць.

Даўней так было: як укіне сонца, як паспее ўсё за раз: і жыто жаць, і лён рваць, і хоць ты ў адзін дзень.
Раненька, цёмненька, у пяць гадзін устанеш – ідзеш ячмень жаць, бо ячмень надто крышыцца, каласы адлятаюць, з расою ячмень жалі.
Жніво: зморышся, замучышся, а Пятрок пакойны на гармоні як зайграе, то поўную гуліцу за сабою вядзе, і стамлення няма. Калісьці выйдзе дзяўчына з дзяўчынаю на круг, то выжануць. Толькі хлопец з дзеўкаю павінны танцаваць. Дзяўчына гонар мела. Каб гэто з п’яным хлопцам танцаваць – зроду не было. А то ўнучка прыязджала, казала, што хлопцы на вечарыне былі п’яныя. Некалі Антось мой успамінаў, як яны кавалерамі былі. На базар у Косава сходзілася ўся моладзь, з усіх сёл збіраліся. Бывала, купяць чакушку на трох, вып’юць. То такія вясёлыя. Ідуць з Косава дахаты і ўсю дарогу песні спяваюць.
І ніякага дзіва не было, бо ўсе спявалі. А зараз ці п’яны, ці цвярозы – ніхто не спявае, усё пагінула.

На вяселлі была ў радні, то маўчаць людзі. Сват толькі знае: налівайце ды выпівайце за здароўе маладых. Каб песню якую хоць мармытнулі, то не, адны магнітафоны іграюць. А, бало, на караваі ўсю ноч спяваюць, на вяселлі не сціхаюць. Музыка: гармоня, скрыпка, бубен – не ўседзіш. Весела было без гарэлкі.
Я ў суседняе сяло замуж пайшла. Даўней людзі набожныя былі, кожную нядзелю ў царкву хадзілі. А ўжо як парафіяльнае свята, то збіраліся з усёй ваколіцы. Такія святы фэстамі называлі. У Бялавічах збор быў на Іллю, у Гальбе – на Юр’е, у Гочшаве – на Часны, у Буле – на Галавасек, у самім Косаве – на Антонія. А да нас, у Бусяж, збіраліся на Успленне. Тады я і пазнаёмілася са сваім Антосем. Гэто ж Успленне ў канцы лета, яшчэ цяпло. Усе дзяўчаты ў квяцістых сукенках, а хлопцы ў вышытых рубашках.

Пабудуць маладыя ў царкве, патаўкуцца трохі ды ідуць на вуліцу. Во! А тут ужэ музы´кі збіраюцца. Надта галіцкія славіліся, на ўсю акругу. Браты Мацвіені. Мусіць, трое ці чацвёра іх было. Цэлая капэла – гармонік, дзве скрыпкі, цымбалы, барабан, шалехтуны. А яшчэ як Бянько з Бялавіч да іх далучыцца! Урэжуць полечку – няма сілы ўседзець, ногі самі нясуць у круг. Во там і пазнаёміліся, ужэ той дзень не выпускаў мяне з рук. Я даўно прыглядалася да яго. Хлопец быў відны, высокі. На смольні рабіў. І мы, дзяўчаты, хадзілі карчы збіраць. Даўней, як хто знайшоў работу пастаянную, то гэта о-ё-ёй, гэто ўжэ чалавек цвёрдую капейку зарабляе. Антось меў работу круглы год. Казалі, што хлопец спрактыкаваны, кемлівы. І я дзяўчына была, мусіць, не з горшых, бо пачаў хадзіць да мяне. (Смяецца). Палюбіліся трошкі, а ўжо на Коляды пажаніліся. І пражылі, дзякаваць Богу, дзяцей нарадзілі, пагадавалі. Усяго было ў жыцці, але помнілі тыя далёкія восеньскія вечары, калі над намі, у нашых душах спявалі анёлы.

Але забегла я наперад. Ды во, хлопец з другога сяла. То ўжо мае бацькі стараліся, каб не брыдко было перад чужымі людзьмі, стараліся зладзіць добрае вяселле.
Бацька купіў, памятаю, сорак бутэлек гарэлкі, то гэта ой-ё-ёй, гэто много, бо радня велькая. Сарака бутэлькамі вяселле зрабілі. Адна чарачка па кругу хадзіла. Сват госцю наліваў чарку, госць уставаў, віншаваў маладых, а тады за іх здароўе выпіваў. І маладыя ўставалі, дзякавалі сваяку за харошыя словы. Усяго самага найлепшага жадалі маладым. Загадзя прыдумлялі, каб як лепш сказаць. А іншы і пажартуе. Асабліва калі дзялілі каравай. Тады было рогату!

Раскажу табе пра маю свякроў, царства ёй нябеснае. Хоць мая мама на нас, дзяцей, і пакрыквала, але моцно шкадавала. Усю жаночую работу сама старалася рабіць. Нас як бы аберагала: “Яшчэ наробіцеся за свой век”. Можа, гэта і нядобра з дзецьмі. Старыя людзі казалі:”Любі дзяцей як душу, а трасі як грушу”.

Ну, жыву я ў мужавай сям’і. Свёкар са свякроўю, Антось, я ды малодшая сястра Антосева Соня, мая залоўка. Старэйшыя мужавы браты ды сёстры жылі сем’ямі асобна. Ды трэба хлеб пячы. Мне даручыла свякроў, бо ёй некуды трэба было пайсці. Не ведаю, ці печ недапаліла, ці кепско цеста вымесіла, але не ўдаўся мне хлеб: цяжкі, цеставаты, пад скарынку кот залезе, схаваецца. Брыдко мне, ажно плачу. Што свякроў скажа?! Прыйшла яна апоўдні. Разламала бохан, паглядзела, ніц не сказала. Усю маю выпечку размачыла ў цёплай вадзе, добра размясіла, каб не было галушак, мукі дабавіла, вараных картоплеў (картоплі, каб цесто кісла лепей), і давай мясіць. Тады пакінула хлеб кіснуць. Падкісаў і зноў мясіла, муку сыпала. Калі цесто падышло, пасадзіла ў печ. Даўней на чарэнь пад боханы лісты хрэну клалі, аеру. Дубовыя, кляновыя лісты сушылі, на нітачку вешалі. Навучыла мяне тады правяраць свякроў, ці спёкся хлеб, ці не. Клала бохан на адну руку, а другой стукала па ёй. Як хлеб падлятаў, то, значыць, спечаны, спёкся. Ведаеш, такі смачны хлеб выйшаў! Вучыла мяне свякроў бабскай рабоце, але ніколі не дакарала, перад людзьмі не абгаворвала, смецце не выносіла на людзі. Нават сваім дочкам не казала. За навуку яе, за тое, што аберагала мяне ад плётак, я любіла яе і шанавала. Не хвалюся, але з намі веку дажывала, у нашай з Антосем хаце. Хоць дочкі і крыўдавалі на яе. О, старая галава, расказваю табе, а ты і не ведаеш, што маю свякроў Наталяй клікалі.

Яе бацькі, як выязджалі ў бежанства, калі была тая, царская вайна, папалі ў Маскву. І прыставілі іх да лазарэта. Бацько і маці памагалі кухару шпітальнаму. Бацько сек дровы, паліў печы, маці мыла посуд, абірала бульбу – усё рабілі, што ўжэ скажуць. А яе, пятнаццацігадовае дзяўчо, узяў ваенны фельчар да сябе ў памагатыя: халаты, бінты мыла, кіпяціла шпрыцы, інструмент доктарскі. А дзяўчынка была рухавая, паслухмяная. Ёй два разы не трэба было казаць. І цікаўная, памятлівая, да ўсяго прыглядалася, прыслухоўвалася. Хутко навучылася і ўколы даваць, і парашкі разносіла па палатах. Адна хіба, казала, была ў старога фельчара: часта прыкладваўся да чаркі. То ўжэ яна яго пакрывала, за яго работу рабіла. Дзве рэвалюцыі ў Маскве перажылі, а шпіталь іх не закрылі.

Восенню 1919 года, калі трошкі паспакайнела, уляглося, фельчар паклапаціўся пра сваю старанную памочніцу і запісаў яе на курсы акушэрак. Свякроў казала, што яна закончыла школу яшчэ да вайны: у Бусяжы было двухкласнае народнае вучылішча. Але павучылася на курсах усяго адзін год – з восені 1919 да восені 1920 года. Думалі назаўсёды застацца ў Маскве, але бацько надта сумаваў па роднай старонцы, па сваіх людзях. І вайна з палякамі само ішла, і дзеці малыя (мая свякроў была старэйшая), але як настаў – і паехалі дамоў. Казала, ехалі з ваеннымі, пры лазарэце (зноў дапамог той фельчар), і дабраліся да Няхачава. А тут ужэ пешкі прыйшлі. Увесь набытак за плячыма ў клунках. Прыехалі ў глыбокую восень. Хату сваю ледзьве пазналі: страха дзіравая, вятрамі салома пазрываная, печы абваліліся, надворак у лапухах, калюкі ано чапляюцца. Так-сяк агоралі бяду, да маразоў абжыліся. Дроў хапала. Палі пазарасталі ладным бярэзнікам, то вырубвалі і палілі. Галодныя, але ў цяпле перазімавалі. Памагла выжыць Наталя, свякроў мая. Прыгадзілася яе навука маскоўская: пачала прымаць роды ў парадзіх. Дачуліся, што лёгкую руку мае, то з усёй акругі ехалі па яе. Як ні кажы, а кусочак сала ці грудку масла давалі за працу. І так хваробы лячыла. Зёлкі збірала, адвары рабіла, настоі. Хоць палякі крычалі, каралі за гэта, усё казалі, каб патэнт быў. Але ніякіх дакументаў, што вучылася, у яе не было. Глядзела ўжо, да каго ехала прымаць роды, асцерагалася.

Я табе скажу, паважалі маю свякроў! Мне было добра з ёю. Я жаночую работу рабіла ў хаце, а яна маіх дзяцей глядзела, каб здаровыя раслі.
Ой, усяго і не ўспомніш. Ты во турбуешся, што адна я, што цяжко адной. І дзеці за мяне перажываюць. Ты ведаеш: мае два сыны жывуць у Мінску, а дачка блізко, у Косаве. Я так ім кажу: пакуль ногі трымаюць, а рукі гнуцца, нікуды не паеду з хаты. Свая хатка, як родная матка. Тут во Алена Гарэліха прыйдзе, Нюра Вераб’ёва, і я іх праведваю. “Тры падружкі-неразлучніцы”, – як мы з сябе смяемся.
Тут у мяне коцік, курачкі. Не люблю глядзець тэлевізар: адна брыдота там, і гавораць не па-нашаму. Радыё слухаю, яно ў мяне не сціхае.

Каму сказаць, то пасмяецца, а я ўзяла, старая, і кармушку для птушак зрабіла. Павесіла на рабіне, зернейка сыплю. Цікава! Зімой надто. Холад, голад. І сінічка прыляціць, падзяўбе, і гілік, і вераб’і. Вераб’і, крадучыся, цэлай чарадой. Спачатку пасядуць на плот, агледзяцца. А тады – шусь у кармушку і таўкуцца, як малыя дзеці. Пабачыла, што сарока прылятае, сойка, давай пакідаць у доміку кавалачкі сала. І яшчэ былі птушачкі, але я ўжэ тых не знаю. Вазьму з імі пагавару, а то сама сабе спяваю. А паміраць трэба, на другі век не станеш. Памірае не той, хто худ, а каму суд. Але я так думаю, што і судзіць нас няма за што. Нас бацькі вучылі не красці, не абгаворваць, гаварыць праўду, каб старэйшых паважалі, бацькоў не акідалі, добрыя былі. Гэтак і мы сваіх дзяцей вучылі. А калі, бывала, пасварышся чаго з суседам ці ў злосці скажаш кепскае слова, то Бог міласэрны, ён нам даруе. Я лічу, што ўсе-усе нашыя людочкі ў рай пападуць.
Адно сабе думаю – трэба пераступіць мяжу. А там сустрэнуць і татко, і мама мае, і браты, і сёстры, і мой Антось, і мае свёкар Міхал і свякроў Наталя, і ўсе мае родныя і блізкія. Толькі трэба адважыцца.

Калі ехаў дамоў, з-за грады цёмна-зялёнага лесу паказаўся клін журавоў. Яны ляцелі, асветленыя спакойным, няяркім сонцам. Іх журботны развітальны крык і шчырая споведзь адзінокай жанчыны нейкім чынам з’ядналіся ў адно вострае адчуванне роднасці з гэтай ціхай зямлёй, белым светам, дарагімі і блізкімі мне людзьмі.
Комментарии (1)
Добавить комментарий RSS-лента RSS-лента комментариев