Праваднікі памяці

Анатоль Галушка

Эсэ

Гэтым летам не стала маёй  сяброўкі.
Не стала раптоўна – у адзін дзень.
Яшчэ на ранку вітаўся з ёй, і яна ветліва  шаптала ў адказ нешта ціхае і  прыемнае.
А  ўдзень яе ўжо не было…
Даўно не прыпомню такога ліўня і такога шалёнага, шквалістага ветру, як у той дзень.
З  нейкім трывожным захапленнем я глядзеў у залітыя вадою вокны  і нават любаваўся такому радаснаму буйству стыхіі.
Густыя пасмы дажджу не падалі зверху, а з гулам і ветрам несліся амаль паралельна зямлі, ледзь не напапалам згінаючы дрэвы.
Пра такі дождж кажуць: не было відаць неба.
І  тут нешта  змянілася. Адразу і не зразумеў што, але неба ў адным акне раптам  стала больш.
Не, яно было такім жа свінцова-шэрым, нізкім і цяжкім, яно плыло і хісталася ў праёме залітага ліўнем акна, але яго  стала болей.
Чаромха…
У акне не было чаромхі!
Яна ўпала ціха, амаль без трэску і грукату.
Калі вецер і лівень аціхлі і яркае сонца асвяціла паваленую пад плот чаромху, на яе шкада было глядзець. Зялёныя  мокрыя лісточкі зіхацелі кропелькамі дажду і…  жыццём. Пераламанае ў камлі дрэва было  жывое,  сок яшчэ бег па яго жылках, як кроў па венах чалавека, але гэта быў канец.
Ствол трэснуў ніжэй дупла. Відаць, не дарма шпакі, колькі ні прыглядваліся, колькі ні лазілі ў тое дупло гэтай вясной, але так і не звілі ў ім свайго гнязда. У сярэдзіне чаромха пачала падгніваць, і шпакі зразумелі, што век яе нядоўгі.
Ранкам наступнага дня чаромху парэзалі на часткі, пагрузілі на трактар і павезлі.
Я глядзеў, як ад хаты ад’язджае трактар, і было такое адчуванне, што праводжу ў апошні шлях некага вельмі блізкага.
Аж сэрца заныла.
Шосты месяц пайшоў з таго дня, а адчуванне страты не прайшло.
Ды й як яно можа прайсці, калі кожны ранак, як толькі развіднее, па прывычцы  кідаю позірк у акно, а там – неба. Пустое.
І вачам зачапіцца няма за што.
Яшчэ юнаком я прынёс яе, танюткую і гнуткую, з ускраіны вёскі, дзе за хатамі і хлеўчукамі раслі высокія і пышныя чаромхі.
Малымі мы часта лазілі там на летніх канікулах, каштавалі паспелыя чорныя ягадкі.  Яны былі церпкія,  вязлі на языку, але гэта былі першыя ягады лета, і таму елі мы іх нават з задавальненнем.
Сорак два гады прайшло з таго часу, як мы разам з бацькам пасадзілі той тоненькі пасынак  чаромхі пад акном нашай хаты. І сорак два гады яна расла на маіх вачах.
І калі мой  свет звузіўся да шырыні і вышыні праёма акна – чаромха запоўніла добрую част-
ку гэтага свету.
Я любіў у свабодны час, якога заўсёды цяпер хапала, разглядваць яе лісце. Слухаць і глядзець, як яно шуміць і хістаецца пад ветрам, як шапоча і сцякае па лістах  ціхі дождж.
Менавіта па ёй за столькі год я прывык  сачыць за зменамі пор года.
Па яе галінках  адзначаў прыход вясны, чакаючы: ну калі, калі ўжо пачнуць набухаць яе маленькія почкі! А потым з нецярпеннем сачыў, калі яны пераспеюць і лопнуць, нарадзіўшы малюсенькія, такія ярка-сакавітыя, зялёненькія лісточкі.
Уважліва сачыў, як з  кожным днём, с кожнай цёплай ноччу  яны раслі, наліваліся колерам, гусцелі.
А потым на яе крывым ствале з’яўляліся  шпакі.
Звычайна гэта было ранкам, з першымі промнямі сонца.
Шпакі пачалі прылятаць на чаромху, калі на месцы зрэзанай тоўстай галіны з’явілася дупло.
Было так шчымліва-радасна  бачыць гэтых бліскучых птушак, пер’е якіх  пералівалася ў промнях рознымі каляровымі адценнямі. Яны былі так блізка, што можна было пералічыць іх светла-рудаватыя  кропелькі на спінах і грудках. Шпакі скакалі  па чаромсе ўверх-уніз, зазіралі, а потым хаваліся на нейкую хвіліну ў дупле.
І кожны раз ад гэтай карцінкі цяплела на душы. І вусны самі сабою ўсміхаліся – вясна…
А потым  надыходзіў час другой прыемнай радасці – чаромха зацвітала.
Якая прыгажосць! А пах які! Ён нават прабіваўся скрозь зачыненае акно. А калі адчыніць!
Пах чаромхі, напэўна, адзін з самых смачных і прыемных. І
адзін з самых мной любімых. Кожным разам матуля прыносіла мне галінку, ці проста некалькі бялюткіх пахучых гронак, і я нюхаў-дыхаў імі, аж пакуль не высахнуць.
З мая і ўсё лета ў зялёнай цені лісця чаромхі кіпела жыццё. Кожны дзень з самага ранку і да позняга вечара  там  нехта скакаў, гойдаўся на тонкіх галінках, цвіркаў і спяваў. Якіх толькі птушачак я там не назіраў,  розных памераў, розных колераў і адценняў.
І тады, здаецца, сама душа ўсміхалася і ціха шаптала: лета…
На Пятра на чаромсе пачыналі з’яўляцца першыя жоўтыя лісточкі, як першыя званочкі недалёкай восені. І ўспаміналася старая прыкмета: «Прыйшоў Пятрок, апаў лісток».
І рабілася крыху сумна – недалёка і восень.
Восенню кожным ранкам ледзь не лічыў тыя лісцікі – колькі іх там сёння засталося пасля ветранай і халоднай ночы? Колькі яшчэ яны пратрымаюцца?
А іх станавілася ўсё менш і менш. На некаторых галінках яны трымаліся да першых маразоў.
І калі злятаў апошні, было зразумела – блізка зіма…
Але і зімою чаромха не пераставала радаваць мяне то святочна прыгожымі,   пушыстымі ад  срэбнага  інею галінкамі, то ярка-жоўтымі жвавымі сінічкамі, ці яшчэ  якімі незнаёмымі мне птушачкамі, якія застаюцца ў нас зімаваць.
Не раз са здзіўленнем назіраў на ёй лясную сойку, ці дзятла і нават маленькага попаўзня. Гэтыя птушкі, такія нечаканыя і рэдкія ў вёсцы, выклікалі ў душы  сапраўднае захапленне. Як прыемныя і рэдкія падарункі.
Гэтая восень прыйшла і зышла неяк неўзаметку. Можа яшчэ і таму, што ў маім акне стала болей неба? Пустога і шэрага неба, без чаромхі.
Ды і зіма страціць добрую частку сваёй халоднай прыгажосці.
І вясна.
Сумна.
Жывучы побач з намі, дрэвы становяцца часткай нас саміх: нашымі суседзямі, сябрамі, абаронцамі, нашымі ўспамінамі.
Старыя дрэвы – яны як арыенціры, як маякі і праваднікі ў бяскрайніх марах нашай памяці, як сама памяць.
У сваіх парэпаных і патрэсканых камлях яны захоўваюць памяць аб нас, памяць аб тых, хто быў да нас і будзе пасля.
Вельмі шкада, што такіх дрэў застаецца ўсё менш. Колькі іх згінула ўжо на маёй памяці: у некалькі абхватаў вербы на нашай зарачанскай вуліцы; высачэзныя ліпы; велічэзная бяроза ля хаты дзядзькі Шуры; такая ж векавая, як не болей, сасна, што раней расла прама пасярод дарогі ў сяле. І калі трэба было ўдакладніць каму, дзе жыве які чалавек з тае вуліцы, старыя так і казалі «ля хвоі» або «там, за хвояю».
Тую старую хвою даўно зрэзалі дарожнікі, калі клалі асфальт. Але і цяпер не раз чуў ад сваёй матулі: «ля хвоі»…
Мінулай зімою вандраваў па лёдзе Шчары. Першы раз за амаль сорак год пабачыў сваімі вачыма ўсе тыя мясціны, што малым прайшоў і стаптаў уздоўж і ўпоперак не адзін дзясятак разоў. Як усё змянілася за столькі год!
Часта азіраўся наўкола і не разумеў: дзе я. Некалі чыстыя, выкашаныя і выгрызеныя статкамі кароў лугі і берагі зараслі высокай травой, лазняком і густым алешнікам. Мы ішлі па рэчышчы ракі, як па тунэлі.
І тут за адным з паваротаў паказаўся велічны дуб.
І адразу стала зразумела – мы падыходзім да крыніцы.
З усіх зарачанскіх дубоў уцалеў і выстаяў за гэты час ён адзін – старэйшы і велічны з усіх вакол.
Помню, калі я з бацькам яшчэ хлапчуком пасвіў тут каровы, ён казаў: «Калі і  я быў такім, як ты, то гэты  дуб і тады быў такім жа старым».
І яго бацька казаў яму тое самае.
Здаецца, і я праз сорак год не заўважыў якой розніцы. Хіба толькі зялёнага моху на яго трэснутым, у глыбокіх маршчынах камлі стала болей.
Мы сядзелі з братам ля заімшэлага, шматвекавога дуба, пілі гарачую каву, а я ўсё ўспамінаў і ўспамінаў: некалішнія заліўныя лугі наўкола, наш сенакос непадалёку, выпас са статкамі кароў…
Былі сумненні. Але пакуль пісаў гэтыя радкі, цвёрда рашыў: ранняй вясною, як толькі прагрэецца зямля, папрашу знайсці і пасадзіць пад акном маладзенькую чаромху.
Дай толькі Бог здароўя нам усім дажыць.
Не ведаю, ці дажыву да той пары, калі можна будзе цешыцца яе пахам і яе прыгажосцю, але разам з маладзенькай чаромхай будзе жыць надзея.
А яшчэ застанецца памяць…