Праект ІВ: «Было некалі ў вёсцы нашай…»

Паважаныя чытачы раёнкі, жыхары Івацэвіччыны!
Адметнасць кожнага чалавека і цалкам народа, кожнай вёскі і краіны цалкам – у іх нараджэнні, гісторыі жыцця. Выключную ролю ў гэтай адметнасці адыгрывае культура, іначай кажучы, нематэрыяльная, духоўная гісторыя. Яна мае шмат складнікаў: моўная культура, мастацкая, абрадавая, бытавая. Сярод іх важкае месца займае фальклор, вусная народная творчасць. Ёсць у ім і вядомыя казкі-быліны, ёсць цікавыя вясё-
лыя жарты. А ёсць і іншы пласт: розныя гісторыі, праўдзівыя і не вельмі, парослыя чуткамі і легендамі. Самыя-самыя розныя – няма тут межаў у жанрах. Яны, як і бытавыя казкі, да прыкладу, перадаюць нам духоўны бок жыцця нашых дзядоў і прадзедаў. За такімі гісторыямі – светапогляд і стаўленне да жыцця і смерці, бачанне свету, адносіны да з’яў і падзей, да лёсу і наканавання. Карацей, кожная такая гісторыйка – гэта пялёстак у вялікай рознакаляровай кветцы нашай спадчыны.
А чаму б нам і не сабраць наша багацце неверагодных і праўдзівых гісторый, чаму б не змясціць іх пад адну вокладку?
Думаецца, вартая справа! Але спачатку – трэба сабраць.
То звяртаемся сёння да ўсіх вас, а найперш да работнікаў бібліятэк, настаўнікаў: давайце паспрабуем разам! Няўрымслівыя хлопчыкі і дзяўчынкі могуць распытаць сваіх бабуль і дзядуль і стаць з вашай дапамогай аўтарамі допіса ў раёнку, а пасля – і будучай кнігі. Вельмі разлічваем на вашу дапамогу, школьнікі і студэнты!
Чакаем вашых допісаў! Ці то лістом, ці то на электронны адрас vestnik@brest.by, ці то на Вайбер 8-029-700-33-14.
А сёння прапануем вашай увазе першы допіс вядомага нам усім аўтара – Анатоля Галушкі.

Вядзьмак
А ці верыце вы ў цуды? У звышзямныя і невытлумачальныя здольнасці чалавека?
Упэўнены, што сёння многія адкажуць: так, верым.
А вось у пору маёй маладосці мы ўсе былі больш матэрыялістамі і рэалістамі, а яшчэ і атэістамі. І таму, як кажуць, не верылі ні ў Бога, ні ў чорта.
Калі і верылі ў нейкія цуды, варажбу і ведзьмакоў, то толькі хутчэй як у казку. Бо гэта, калі і было, то ў цёмныя гады неадукаванасці і невуцтва.
Так некалі думаў і я.
Ды невытлумачальнае ў вёсцы жыло заўсёды.
Вось так жывеш з чалавекам побач, па-суседску, маеш нейкія зносіны і нават не здагадваешся, што чалавек гэты не такі, як іншыя. Не, ні знешнасцю, ні паводзінамі ён асабліва не адрозніваецца, але…
Ён іншы!
Тыя ж бабкі-знахаркі. У нашай вёсцы іх было некалькі. Адна шэптам і выліваннем «волава» здымала з дзяцей пярэпалах ці псоту. Другая магла загаварыць зубны боль, або шэптам зняць пухліну ад укусу вужа ці памагчы пры «рожы» .
Асабіста я канчаткова паверыў у іх цудоўныя здольнасці пасля таго, як бабка Антоліха раз і назаўсёды пазбавіла майго малога браціка ад запалення вачэй. Звярнуцца да «бабкі» матулі параіў сам урач, калі лекі ўжо на давалі рады. І якое было здзіўленне, калі простая вясковая бабулька за адзіны раз і назаўсёды пазбавіла браціка ад гэтай напасці.
Але былі і такія, да якіх на вёсцы адносіліся з ціхай насцярогай. І нават са страхам.
***
Жыў на нашай вуліцы дзед Мікалай са сваёй жонкай.
Здавалася, сям’я як сям’я, нічым асабліва не выдзяляліся. Але жылі неяк паасобку – ні яны да людзей, ні людзі да іх асабліва не цягнуліся.
Працавалі ў калгасе. Хоць, помню, нехта са старых мне расказваў, як Мікалая «ўгаварылі» ўступіць у калгас.
Калі калектывізацыяй ужо ахапілі ўсіх вяскоўцаў і хутаранцаў, толькі Мікалай і яго сябра Якім ніяк не здаваліся. І калі зразумелі, што адгаварыцца не атрымаецца – сабралі ўсё неабходнае і пад покрывам ночы сышлі з дамоў і цэлых два месяцы жылі ў лесе, хаваючыся ў нейкім будане.
Жонкі крадком, позна вечарам або на досвітку, каб ніхто не згледзеў, насілі ім ежу.
Але ж ці схаваешся ад усіх на вёсцы? Знайшліся «добразычліўцы», данеслі куды трэба, і за імі прыйшлі…
Два тыдні сяброў трымалі ў нейкай кладоўцы калгаснага праўлення на хлебе і вадзе. І мужчыны здаліся – падпісалі патрэбныя паперы.
Сталі калгаснікамі, як усе.
І можа з таго часу Мікалай стаў такі нелюдзімы і закрыты. Сам па сабе.
У яго нават сабака быў такі злы, якога я за ўсё жыццё ні ў каго не бачыў.
Мы, хлапчукі, спецыяльна хадзілі да надворка дзеда Мікалая, каб паглядзець на таго «звера». Было страшна і трывожна-захап-
ляльна бачыць, як сабака пачынаў вар’яцець, калі мы толькі падыходзілі да веснічак.
Ён з такой злосцю ірваўся да нас, што аж захлынаўся ад перадаўленага ашыйнікам горла.
Гэта быў ужо не брэх сабакі, а нейкі жудасны сіп. А калі голас прападаў зусім, ён адступаў і з разгону і ўсёй моцы кідаўся наперад так, што ажно перакульваўся цераз галаву.
Было і страшна, і смешна. Мы яшчэ і падцкоўвалі, махалі на яго шапкамі.
Добра, што ашыйнік і ланцуг былі моцныя, вытрымлівалі.
Бо не было ні кроплі сумненняў: калі б сабака сарваўся, ён ірваў бы чалавека на смерць. Як аднойчы ірваў на шматкі нейкую анучу, якую ён зарваў з плота ля буды. Столькі ў ім было дзікай злосці і шаленства, што гэта выклікала здзіўленне і жах.
І вочы… Здаецца, я і сёння помню тыя шалёныя, нейкія збялелыя і страшныя вочы.
Такія вочы былі і ў яго гаспадара, дзеда Мікалая: такія ж бялёсыя, нейкія вадзяніста-празрыстыя і бясколерныя. У іх не было шаленста, але калі я аднойчы зблізку глянуў у іх – мне стала страшна. Як у бездань зазірнуў.
І далей пазбягаў гэтага позірку.
***
Я і раней не раз чуў, што дзед Мікалай, ці Дужы, як празвалі яго ў сяле, мог прадказаць чалавеку смерць. Яго апошні дзень.
І што ўжо некаторым прадказаў.
Былі і такія, што самі прасілі дзеда сказаць, калі рыхтавацца да смерці. Але той заўсёды адмоўчваўся. Нават злаваўся на такія пытанні.
Але калі нехта па-сапраўднаму выводзіў дзеда з сябе – мог і сказаць.
Так і здарылася аднойчы з суседам і даўнім сябрам Дужага – Якімам.
Што яны там не падзялілі, ніхто не ведае.
Якім на добрым падпітку па-суседску зайшоў да Мікалая ці то прадоўжыць «свята», ці проста пагаварыць за жыццё.
Але Дужы сам не піў і, наогул, выпіўшых не любіў, тым болей весці з імі якія бяседы. Ён намагаўся выправіць з надворка свайго назойлівага суседа, але той ні ў якую. Пачалася сварка.
Якім разышоўся не на жарт і ўжо пачаў проста абражаць Мікалая.
– Хоць цябе і лічаць ведзьмаком, баяц-
ца, – крычаў на ўсю вуліцу Якім, – ды я не веру і цябе не баюся.
І відаць такі вывеў Дужага з сябе.
– Не баішся? – Мікалай падышоў і зазірнуў Якіму прама ў вочы. – Ну дык слухай. Ты памрэш праз чатыры месяцы, 6 верасня, ноччу.
Голас яго гучаў цвёрда і ўпэўнена.
І гэты голас, як і словы, добра чулі некалькі суседак і жонка Якіма, якая прыйшла на крык свайго мужа.
Мікалай развярнуўся і пайшоў у хату. А разам абмяклага Якіма жонка папхала ў плечы да сваёй хаты, што стаяла праз дарогу.
Гэтае прадказанне імгненна разляцелася па вёсцы. І ўсе затоена сталі чакаць.
6 верасня Якіма не стала. Ён памёр ціха, ноччу.
Сам чуў, як баба Аляксандра не раз крычала пры сустрэчы з дзедам Мікалаем:
– Вядзьмаааак, каб цябе! Гэто ты майго Якіма з’еў!..
Ніколі Дужы не азваўся ані словам. Моўчкі ішоў далей.
Прайшло некалькі год. Людзі пачалі забываць гэтую гісторыю, а некаторыя і пачалі сумнявацца, а ці праўда гэта ўсё так і было.
Але аднойчы ўсё паўтарылася.
***
Запыніў неяк на вуліцы дзеда Мікалая мой дваюрадны дзед Аляксандр.
Я іх называю дзядамі таму, што мне, падлетку, яны і былі, і здаваліся такімі, старымі дзядамі. Але тады гэта былі яшчэ моцныя, хоць і ў гадах мужчыны. Дзед Аляксандр прайшоў усю вайну, меў баявыя ордэны і медалі, медаль «За адвагу».
Ведаў ён, канешне, і пра незразумелыя здольнасці свайго аднавяскоўца, і відаць, не вельмі прыязна адносіўся як да самога Мікалая, так і да яго вядзьмарства. Напэўна, і не верыў ва ўсё гэта.
– Калі ты сапраўды вядзьмак, то, можа, і мне скажаш, калі я памру? – гледзячы прама ў бялёсыя вочы Мікалая і скептычна ўсміхаючыся, спытаў Аляксандр. – Хай іншыя вераць у гэтую лухту, а я дык ні кроплі.
А той маўчаў.
Аляксандр перастаў усміхацца і са злосцю ўзяў дзеда Мікалая за адварот пінжака.
– Ну дык як, скажаш, калі я памру? Толь-
кі май на ўвазе: калі ты памылішся, ці схлусіш, вось, пры сведках кажу: я прыйду ў той дзень да цябе і прыдушу сваімі рукамі. Ты мяне ведаеш. Калі ты сапраўды вядзьмак, ты скажаш. Бо тады баяцца табе не будзе чаго. Але ты нічога не скажаш, – Аляксандр адпусціў пінжак і нават адступіў назад: – Ты пабаішся сказаць, бо не ўгадаеш, і з цябе потым будуць людзі смяяцца.
І сам голасна рассмяяўся.
– Я нічога і нікога не баюся, – голас Мікалая быў ціхі, але жорсткі. – Ты сапраўды хочаш ведаць? – Мікалай ступіў крок наперад і пільна звузіў бялёсыя вочы.
– Кажы!
– Добра, слухай. Ты памрэш на свята, на дзень Перамогі, прама за сталом.
Павярнуўся і пайшоў.
– Прыйду і прыдушу, – злосна кінуў словы Аляксандр у плечы ведзьмаку.
Не прыйшоў.
На дзень Перамогі дзеда Аляксандра не стала.
Калі дзень скончыўся і ўсе госці разы-
шліся, дзед Аляксандр застаўся за сталом адзін. І колькі жонка не звала і не ўгаворвала ўжо легчы спаць, ён аднекваўся, так і застаўся сядзець за непрыбраным сталом.
Так і заснуў, паклаўшы цяжкую галаву на скрыжаваныя рукі, і яго, здаровага, моцнага яшчэ ветэрана, не сталі будзіць ноччу, каб укласці на ложак.
А калі жонка раннем кранула яго за руку, каб прачынаўся – рука была ўжо халодная…
Добра помню, як усім сялом хавалі дзеда Аляксандра, як на чырвоных шаўковых падушках неслі дзевяць баявых узнагарод адважнага партызана і салдата.
Не ведаю, ці бачыў Дужы апошні дзень чалавека, ці сам выбіраў і назначаў яму гэты дзень, але так было. Ён не памыляўся ніколі. І ведаў гэта.
І я гэта помню. І таму веру.