Баравікі з Казлова

Лес майго дзяцінства дзяліўся людзьмі на некалькі адметных мясцін. У светлай ад бяроз Старыне паспявалі першыя абабкі, у засушлівы год у Махавым заўсёды знаходзілася што сабраць у кошык, пад Карчавахай восенню дол між дубоў усцілалі чорныя грузды.
…Ён стрыгся заўсёды «налыса», ад сярэдзіны ілба і ажно да патыліцы чырванеў страшны крывы рубец. Правае вока ягонае міргала часта-часта, асабліва, калі ён пачынаў гаварыць. Зразумець яго было цяжка: ён глытаў канчаткі слоў, часам пераскокваў на нешта іншае, не даводзячы думку да канца.
Мы, падлеткі, ведалі яго як Кантужанага. Так за вочы і ў вочы называлі яго вяскоўцы.
Дзе ён жыў, мы не ведалі. Хадзіў-блукаў па пасёлках, пытаўся работы: каму гной выкінуць, дровы парэзаць-пасекчы-скласці, мог за плугам пахадзіць. Восенню капаў бульбу. Рабіў усё старанна, не похапкам, а вылузваючыся, каб як найхутчэй ды спраўней, каб не проста заплаціў гаспадар добра, а і ў наступны раз не адмовіўся ад дапамогі.
Плацілі Кантужанаму адзежай, прадуктамі, кармілі, канечне. Мог ён і выпіць, але толькі няпоўную чарачку. Больш ніяк. Казалі, раней ён мог выпіць многа, быць п’яным, задзірыстым і агрэсіўным. Ды аднаго разу трапіўся на вочы міліцыі, пасадзілі Кантужанага на суткі ў ізалятар. Ён умомант працверазеў, забіўся ў кут і там плакаў дзіцячымі слязьмі – надта ён баяўся людзей у форме.
А мы, вучні-пачаткоўцы, баяліся Кантужанага, як усе дзеці баяцца нечага невядомага, незвычайнага.
У школу мы хадзілі міма падмурка былой царквы, абнесенага двума радамі старых ліп. Вясной і восенню мы часта спыняліся там, шукалі гнёзды варон у дуплах, лазілі ў зарасніку на падмурку. Аднаго разу да нас падышоў Кантужаны. Мы б пабеглі прэч, ды ў руках ён трымаў сваю старую кепку, поўную спелых яблык, і ўсміхаўся нам.
– Бярыце яблычкі, бярыце. Смачныя. Не краў, мне далі. Свінню білі, я смаліў. Смачныя… – хутка гаварыў ён, апусціўся на зямлю побач з намі, працягваючы яблыкі.
Мы ўзялі па адным, пасля асмялелі, елі і глядзелі з цікавасцю на мужчыну: раней ніхто з нас не бачыў яго так блізка. А ён пачаў расказваць: пра немцаў, пра іх страшную форму, пра хлеў, які гарэў. Блытана, захліпваючыся словамі. Мы слухалі, хоць не разумелі паловы казанага.
На другі дзень ён ужо чакаў нас на падмурку – зноў з яблыкамі. І зноў ён расказваў нам пра нешта страшнае, часам голас яго дрыжаў, мы зусім не разумелі асобных слоў.
Амаль усю восень ён сустракаў нас ля былой царквы са сваёй кепкай, поўнай яблык. Самы смялейшы з нас быў запытаў яго:
– А чаму вы нам яблыкі носіце?
Кантужаны часта заміргаў адным вокам, адказаў, на дзіва, павольна і памяркоўна-сур’ёзна:
– А вы як успомніце ета, дык мне там лепей будзе…
Канешне, мы нічога тады не зразумелі. Але словы ўразілі, і тое, з якой інтанацыяй яны былі прамоўлены. І запомніліся.
…Нядаўна трапіўся на вочы артыкул аднаго філосафа-тэолага. Ён звяртаў увагу на тое, як у часы паганства, цяпер – у час праваслаўя, мы адносімся да памерлых. Як мы молімся на пахаванні і просім Бога дараваць нябожчыку ўсе ягоныя грахі, як трымаемся правіла: «Аб нябожчыках толькі добрае», як шануем сваіх продкаў, як згадваем у асаблівыя дні календара. Прааналізаваўшы вераванні паганцаў, сённяшнія праваслаўныя традыцыі, прыйшоў да выніку вучоны, што той свет, у які трапляюць памерлыя, будуецца намі – жывымі. Нашымі ўспамінамі аб іх.
Кантужаны ведаў гэта раней за вучонага. І жыў так, каб свет, у які ён трапіць пасля смерці, быў пабудаваны добрымі ўспамінамі людзей аб ім.
…У нашым невялікім лесе была мясціна, дзе па восені надта раслі баравікі. Называлася мясціна Казлова, а раней тут жылі людзі. Пра гэта мне расказвала ў грыбах маці. Расказвала і пра Кантужанага. Яму было дзесяць, калі карнікі напалі на лясную вёсачку Казлова. На ягоных вачах, на вачах маці і яго братоў немцы ў чорнай форме згвалцілі дзвюх ягоных сясцёр, пасля загналі ўсіх у хлеў і сталі шпурляць гранаты, урэшце падпалілі. Ён адзіны выжыў, з залітым кроўю тварам поўз ад жару агню. Той страшны шрам на ягонай галаве быў следам ад асколка гранаты.
Баравікі ў Казлове былі заўсёды крамяныя і чыстыя, у любую пару. Прыгожыя.